ئاوارە وڵات

به نقل از خبرگزاریها در مورد ئاوارە وڵات : لە نێو شۆرکەی خەیاڵێکدا خۆی دەکوشت ئەو کاتەی کە بە گۆزانێک خۆی دەشوشت لین لینگ بوون، پووڵەکەی پەیڤەکانی ئەستێرەکە و پێڵاوی هەیڤەکانی جێگۆڕکێی بوو، راستی و خەیاڵ لە مێشکا نوشتابۆوە بە سەر پەڕەی باوێشکا تەنیایی بوو .. رکەی شەوێکی نووتەک جگەرەیەک، لە گۆڕستانی سووتەک↓ دا دەنێژرا وەکوو ئاوات و خەونی↓ کیژۆڵەیەک لە بەر نسێی دارتەونی. شەو و تا ی و شەقامێکی شەو و بۆبرژی پۆلێک زەردەماسی شەو و دووکان خەواڵوو .. دەستفرۆشێک لە چاکەتدا خەریکی خۆمەڵاسی پەپوو دەیخوێند لە گیرفانی کوڕێکدا لەوێ بوو چاوەڕێ بۆ شەوقی پاسی لە گوێچکەیدا زرینگەی بوو کچێک و قسە و تەوسی: "بڕۆ زۆر بێ کلاسی...!" شەو و پۆلیس و دوو گۆڵە سەگی لەڕ لە دووی بۆنی سکاڵای خەڵکی عاسی شەو و سەرما، چەق و چۆی کەوشەک. گورگەکان مرخیان لە تۆ خۆش کرد لە پشت دیوارەوە مامزی من! روو مەکە شاری... بە لەنجە و لارەوە چاوەزارە هەرچی لێت راماوە، تەنها دڵ نەبێ گەرچی پەن ە و کوڵی خۆی خستە چاو و زارەوە وەردەپێچن بەژن و باڵاکەت بە هەوری رەش، کەچی تاڵی پرچت بوونە شۆڕابە و رژاونە خوارەوە دەستی بە بڕین چێ ئەوەی لیمۆی گوشی و لێمی وەشارد من لە گەڵ ستیانی تۆمە و مەم بە . ژوورە مێوینەی ئەتۆ ئێستا لە ماڵی نێرەکان↓ دا، وەکوو ئاسکە لە حەوشەی دەستەڵاتی شێرەکان↓ دا... دەبینم لێوەلەرزەت دێتە بیرم لەر..لەرەی گوارەکانی پەلکی بەیبوونت لە گوێ هەڵدێرەکان تیری کێیە هەڵچەقیوە لەو هەموو وێنە و دڵەی ت ەت یانە لە سەر هەڵم و تەمی پەنجێرەکان؟! پنج و مۆر دەکرێ زمانت، بێتە گۆ دەیئەنجنن ئەو هەموو دەستەی کە راساون لە . بۆ مانگرتنی هەڵۆکانی نێو زیندانەکانی ئێران! بە تایبەت مانگرتنی گیراوانی زیندانی ورمێ.. "هەڵۆی نێو رکە مانیان گرتووە" پاییزە.. دار و دەوەن نیوەڕووت، بە گەڵاڕێزان ژانیان گرتووە پاییزە و دیسان کالیسکەی زریان، بەربینگی رێگە و بانیان گرتووە پاییزە.. زوقم، سیخوار و دووکەڵ، لە سەر پێڵووی شار سینگی داکوتا بە با دەڕاژێ شلکەنەمامێک، پەرژی. لە سەر گۆنای گەڵاێکەوە نیشتبوو، بەیانیێکی زوو،پێش لەوەی ڕۆچیار لە پشت دڤێری کۆسارەوە بێتە دەر شنۆیک هاتوو ڕفانی و خستیە نێو دڵی ئارگاێکەوە، کە کەوتە خوار تەوەنێک لە ئامێزی گرت، بەڵام شه ولی باوشی هێندە زۆر بوو وەک دەروێشک کە چۆن ئەکات وەشتەن کەوتە سەما و تێر تێر ڕەقسا؛ ئەدی ئار جێهێشت و بەرەو ئاسمان فڕا ئەوەندە فڕا کە گەیشتە تیڕ. ئا:دارا عەبدوڵا ئاوارە ئێزیدیەکانی شەنگال کە ئێستا دەیان هەزار کەسیان ئاوارەی دهۆکن باسی ئەو کوشتن و بڕین و دەستدرێژیانە دەکەن کە چەکدارەکانی لەدوای داگیر ی شەنگالە دژی ئێزیدیەکان پیادەیان کردووەو گەیشتۆتە ئاستێک کە دەستدرێژی سێ یان کردۆتە سەر ٢٠٠ ئافرەتیان. رۆژی ٣ی ئاب بۆ خەڵکی قەزای شەنگال جەهەنەم بوو،
نێچیرڤان بارزانی، سەرۆک وه زیرانی هه رێمی کوردستان لە پەیامێکدا پیرۆزبایی گەڕانەوەی جەلال تاڵەبانی لە گەلی کوردستان ده کات و رایگەیاند، "رۆڵی جه ن ان لە ژیانی ی کوردستان و عێراق رۆڵێکی مێژوویی بووە و رۆژی گەڕانەوەیشی بۆ وڵات رۆژێکی مێژووییە بۆ گەلی کوردستان". سه لاحه دین ده میرتاش: گوته ى (یه ک زمان و یه ک میلله ت)فاشیستانه یه و گوته ى هیتله ره
سه لاحه دین پاڵێوراوى پۆستى سه رۆکایه تى کۆمارى تورکیا و هاوسه رۆکى hdp رایگه یاند :" هیچ نیازێکمان نیه وڵات پارچه بکه ین ، گوته ى ( یه ک زمان و یه ک میلله ت ) گوته یه کى فاشیستانه یه و هیتله ر دروستى کردووه ." له چوارچێوه ى کاروخه باتى هه ڵبژاردن سه لاحه دین ده میرتاش رووى له شارى جوله مێرگ کرد و پاشان چووه وان و سه ره تا له گه ڵ جێگرى سه رۆکى فرا یۆنى hdp په روین بوڵدان ، یاریده ده رى هاوسه رۆکى گشتى hdp مه راڵ به شتاش و دواترش له گه ڵ نوێنه رى رێک اوه مه ده نییه کان کۆبووه وه . ده میرتاش رایگه یاند که جارى یه که مینه گه ل ئه وه نده نزیک بۆته وه که خۆى به رێوه به رى خۆى هه ڵبژێرێت . بۆیه هه ڵبژاردنه کانى سه رۆکایه تى کۆمار که له 10ى ته باخ به رێوه ده چن زۆرگرنگن . سه لاحه دین ده میرتاش راگه یاند که سه رۆک وه زیرى تورک ره جه ب ته یب ئه ردۆغان و ئه کمه له دین ئیحسان ئۆغلو تا ئێستاش ده ڵێن ، یه ک زمان و یه ک میلله ت ، ده ستنیشانى کرد که ئه و گوته یه دروشمى سه رده مى هیتله ره و ووتى :" له نێو ئه و میلله ته دا کورد ، عه ره ب ، چه رکه ز و ئه رمه نى و چه ندین نه ته وه یی دیکه هه ن و به یه که وه ده ژین به بێ ئه وه ى یه ک ئه وه ى ترى له ناوببات و ده توانن کلتوورى خۆیان بنیاد بنێنن . هه نار یه که به ڵام له ناوخۆیدا هه زاران ده نکى هه یه . گوته ى یه ک زمان ، یه ک میلله ت له دژى فه رمانه کانى خودایه و له دژى رۆحى مرۆڤایه تییه ." ده میرتاش راگه یاند که ئه و قسه یه ى ده یکه ن ( ئه گه ر ئێمه واز له و گوته یه بێنین وڵات پارچه ده بێت) به زانستى ئافراندوویانه وه و ووتى :" هیچ پارچه بوونێک بوونى نیه ، ئێوه میلله تان پارچه کرد . به ڵام ئێمه ده خوازین جارێکى تر به یه که وه بژین و بیان هێنینه وه لاى یه کتر ." همایش حامیان محیط زیست با همکاری انجمن مردم نهاد حفاظت محیط زیست وڵات و دیگر انجمن های غیر تی فعال در بوکان برگزار شد.
همایش حامیان محیط زیست، صبح روز چهارشنبە ۱۸ اسفند در بوکان در سالن اجتماعات سیمرغ و با دعوت از شوراهاودهیاران تعدادی از روستاهای بوکان و با هدف تعامل و همگرایی هر چه بیشتر تشکل های مردم نهاد فعال در حوزه محیط زیست و همچنین افزایش آگاهی عموم از مشکلات و بحرانهای محیط زیستی،برگزارشد.
این سمینار با فراخوان و اسپانسری اداره محیط زیست بوکان و با همکاری وحضور فعال وچشمگیر انجمن مردم‌نهاد زیست محیطی وڵات(سمن)و همچنین با همکاری ومساعدت کانون حیات وحش وآبزیان بوکان و گروه کوهنوردی هاوری برگزار‌ شد.
در این سمینار آقایان رحیم بدوی از اعضای ان جی اوی م عان محیط زیست بوکان، علی مرادی عضو  هیئت موسس وعضو فعال در انجمن زیست محیطی ولات، رحیم عبدالکریمی معاون اداره محیط زیست بوکان، به ایراد سخنرانی درباب مشکلات و بحرانهای زیست محیطی بوکان و منطقه پرداختند.
شایان ذکر است، علی مرادی عضو انجمن زیست محیطی ولات در سخنان خود از وضعت فاجعه بار زیست محیطی و از ت یبات و ویرانیهای صورت گرفته در منطقه انتقاد کرد و سیرسعودی افزایش مجوز برای بهره برداری از معادن در منطقه که ت یب طبیعت و ا یستم منطقه را در برداشته است را غیرقابل بخشش و خیانتی بزرگ به مردم منطقه توصیف نمود.
در ادامه این سمینار “گروه سرود وڵات” کە وابسته به انجمن مردم نهاد ولات می باشد(همان گروه سرود کوه قره قا-ی سابق) با س رستی حسین گلۆڵانی و با شعری از “رفیق س ر”که برای شهیدان حلبچە سروده شده است،سرود کوردی زیبایی را تقدیم حضار نمودند.

گفتنی است که از همکاران و ان جی او های دیگر حاضر در این سمینارازجمله:مسئول کانون آبزیان و حیاط وحش بوکان و س رست گروه کوهنوردی و غارنوردی هاوری بوکان،هر کدام به نوبه خود به ایراد سخنانی در باب محیط زیست و معصلات آن پرداختند.
گفتنی است اداره محیط زیست ،تعدادی کبک و قفس و دام کشف و ضبط شده از شکارچیان را که به این سمینار اورده بود،که بعد از پایان این سمینار کبک ها به دامان طبیعت بازگردانده و قفس ها و تورهای توقیفی را هم سوزاندند.
در پایان این سمینار هم محمداحمدی رئیس اداره محیط زیست، از کلیه انجمن های مردم نهادفعال و همکار در برگزاری این سمینار،خصوصا از انجمن زیست محیطی ولات،که در چندسال اخیر در زمینه محیط زیست و فرهنگ سازی و آگاهی رسانی به اقشار مختلف جامعه تلاشهای زیادی را نموده اند، تشکر و قدر دانی نمود. ✿⊱╮ له پاشی کۆچی چاوەکانت بێ وڵات ترین شاعری شارم .. له شوێنێکی دوورتر له خەونه سەرلێ شێواوەکانم له پەنای زامێکی قووڵ ڕاوستاوم .. بەڵکوو سروەیەک عەتری هەناسەتم بۆ بێنێت و دایڕێژم به سەر گوڵه خەمبارەکان جلەکەمدا pejman habibi:
ئه مڕو ڕۆژی جیهانی گه نده ڵییه؛
بۆیه به پێویستی ده زانم ئاورێکی خێرا له م بابه ته هه ستیار و مه ترسیداره بده مه وه.
کاتێک وشه ی گه نده ڵی ده بیستین، بێ ئه ملاوئه ولا بیرمان گه مارۆی به رسان ده دات و دۆستانمان ئاگادار ده که ینه وه که دیسان.....
گه نده ڵی به رسان له بواری مادیدا، خه سارێکی زۆر به بواری ئابووری وڵات ده گه. ناڵەی جو ماموستا هیمن 
ساقیا ! وا باده وه ، وا باده وه ڕوو له لای من که به جامی باده وه
موشته ری وه ک من له مه یخانێ که منزۆربه یان شاد و به که یف و بێ خه من
مه ی حه رامه بۆ سه هه نده و بێ خه مانمه ستی بێ خه م بۆچی بگرن ئیخه مان ؟
ئه م شه رابه تاڵه ده رمانی خه مه لێی حه رام بێ ئه و که سه ی ده ردی که مه
ئه م شه رابه ئاڵه بۆ بێ ده . عوسمان ئەحمەدی ڕایگەیاند: ڕۆژی شەممە ١٤ی سەرماوەز لە شوێنی دانیشتنەکانی زانکۆی ئازادی ئیسلامی ورمێ، بە بەشداریی دوکتۆر میرزادە سەرۆکی گشتی زانکۆی ئازادی ئیسلامی وڵات، سەبارەت بە پەسەندکرانی گەڵاڵەی خوێندنی زمانی کوردی لە زانکۆی ئازادی ئیسلامی مەهاباد گفتوگۆ کرا. نوێنەری خەڵکی مەهاباد لە مەجلیسی شۆڕای ئیسلامی لەمبارەوە بە هەواڵنێری کوردپرێسی وت: ئەم بابەتە بە بەشداری نوێنەرانی شارە جیاوازەکان کە بەشداری دانیشتنەکە بوون ایە بەرباس کە لە لایەن هەموو ئەو نوێنەرانەوە پشتیوانی لێ کرا. ناوبراو ڕوونیشی کردەوە: جێبەجێ بوونی مادەی ١٥ی یاسای بنەڕەتی ئێران ئەرکێکی ئایینی و یاساییە، چونکە یەکێک لە ئەرکە گرینگەکانی نوێنەرانی خەڵک لە ناو پەرلەمان چاوەدێری ی بەڕێوەچوونی دەستووری یاسای بنەڕەتی بە شێوەیێکی دروست و گونجاوە. ناوبراو زیا ی کرد: جێگەی پرسیارە کە بۆچی هەتا ئێستا بە رسان ئاوڕیان لە مادەی ١٥ی یاسای بنەڕەتی نەداوەتەوە. وڵاتی ئێران لە ئیتنیک و گەلانی جیاواز بە زمانی جۆراوجۆرە پێکهاتووە کە تێکرا لە پێناو پێشخستنی دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامی ئێران هەوڵ دەدەن و تێیدا هاوبەشن. ئەحمەدی دوای پێداگری لە وانەوتنەوەی بە زمانی ئازەری لە پەنای زمانە ناوچەییەکانی دیکە وەک مافێکی ڕەوا بۆ دانیشتوانی ئازەری زمان، ڕایگەیاند: جێی خۆشحاڵییە کە هەوڵەکانی چەندین ساڵەم لە لایەن دوکتور میرزادەوە ایە قۆناغی جێبەجێ ، ئەمڕۆ بە ڕاشکاوی هەواڵی خوێندن بە زمانی کوردی لە زانکۆی ئازادی ئیسلامی مەهاباد بە هاووڵاتیان ڕادەگەیێنم. نوێنەری خەڵکی مەهاباد لە مەجلیسی شۆڕای ئیسلامی جەختی لەوەش کردەوە: زانکۆی ئازادی ئیسلامی مەهاباد بە لەبەر چاو گرتنی پێشینە و ئاستی بەرزی زانستی و هەروەها گرینگی ئەم زانکۆیە لە بەشی باشووری پارێز ئازەربایجانی غەربی، وەک دووهەمین زانکۆی ئێرانی لە دوای زانکۆی کوردستان لە سنە، لە مانگی ڕێبەندانی ئەمساڵەوە وانەی زمان و ئەدەبیاتی کوردی ئاراستەی خوێندکارانی ئەو ڕشتەیە دەکات. سەرچاوە : کوردپرێس کۆ ه وه و ئاماده ی: یه حیا سه مه دی هه ر که سێ نادان نه بێ خۆی تالیبی مه عنا ده کا. (نالی) به شی یه که م؛ * میلله تێ سه ربه رز و سه ربه خۆیه که یه ک دڵ و یه ک ڕه نگ بن و نیفاق و کینه ده رحه ق یه ک نه که ن. (فایه ق بێکه س)* عیلمی زه مانه به سیحر مه زانن، بخوێنن، چونکه خوێندن پشتیوانه . (قانع)* مه ژی بۆ مردن، بمره بۆ ژیان، چۆن قازانج ئه که ی، تا نه که ی زیان. (ئیبراهیم ئه حمه د)* سه رکه وتن و سه ربه رزی هه ر خوێنده واریه و هه ر میلله تێ که فه نی نه بێ ده ردی کاریه (پیره مێرد)* ئه وه ی که له حه قیقه ت ناگات گه مژه یه ، به ڵام ئه وه ی که تێی ده گات و خۆی لێ که ڕ ده کات تاوانباره . (یاشار که ماڵ)* خۆت به گه وره مه زانه ، چۆن هه ر پاییه کت هه بێ، هه ر موحتاجی. (مه وله وی کورد)* گوڵی به هاری حه یات و زیا به خشی حاڵی نه وعی به شه ر ته نها مه ده نییه ته . (گۆڕان)* که سێ قه دری وه ته نی لانه بێ بێ ده ماغه . (به ختیار زێوه ر)* نامووس و حه یا و ڕاستگۆیی و وڵات په روه ری نرخی گرانه ، به و مه رجه ی ده س ی خه یاڵ نه بن. (ئه حمه د هه ردی)* هیچ شۆڕشێک به بێ هونه ر به ڕێوه نه چووه و ناچێ. (عه دنان جه ماڵ)* مرۆڤ به بێ بوونی کۆمه ڵایه تی و ژیانی کۆمه ڵایه تی هیچه . (حسێن به فرین)* به رهه م و هونه رێ ده مێنێته وه که ڕاستییه کان ده رخات، ئه گه رچی تاڵیش بن. (قوتبه ددین سادقی)* له م وڵاته ی ئێمه دا به داخه وه گه وره یی به میراته ، نه ک به هونه ر و جه وهه ر. (هه ژار)* به دوو که س ده کرێ اپه و چاکه ، چه پڵه به ده ستێک لێ نادرێ کاکه (مه لا غه فووری ده باغی)* ئاینده ی کۆمه ڵ به شه ر به ڕاده ی سه رکه وتنی دانایی و عه قڵه وه به نده (فه له که دین کاکه یی)* مرۆڤ چه ند خه ریکی کۆن بێ، نابێ له ڕۆشنبیری نوێ دابڕاو بێ. (عه ب ڕه قیب یووسف)* تا مێشکمان ئازاد نه بێت به چه ک ئازاد نابێن. (ڕه فیق حیلمی)* هیچ ئه سڵه حه یه ک چاکتر له عیلم و سه نعه ت و عیرفان نییه . (ئه حمه د مووختار جاف)* هه ر که سێ نادان نه بێ خۆی تالیبی مه عنا ده کا. (نالی)* ئازادی و ئه ڤین دوو شتن که به بێ ئه وانه قه ت هه ڵناکه ین. (عه بدوڵڵا په شیو) سەرچاوە:به شی فه رهه نگ و هونه ری هه واڵده ریی کوردپرێس پێشکەش بە ھاوڕێیانی کۆچ کردوو، ڕەسووڵ موحەممەدی دار بەسەر، مەلا عەزیز وەحیدی کە ھەوەڵ جار لە ساڵی 1368 ھەتاوی رێکەوتی 1989ی زایینی لە گەڵییان لە شۆێنی ڕژد و کڕاڵی باکووری، ڕۆژھەڵات وە سەر چیای دەماوەند کەوتم. لە وڵاتی ئێران،ھیشتێک شکۆدارتر لە کێوی دەماوەند نییە، بەرزتر لە ھەموو جێیەکی ئێران، کە وەکوو ھێمایەک دڕوانێتە دوور و نزیکان. ئاوات: ئاخ. خۆزگه . ناوێکی کوردییه . ناوێکی کوڕانه یه و کچان دزیویانه . تاقه سامانی تاکی کورد. ئێعدام :مراندنێکی یاساییه به هه ڵواسین یان خنکاندن یان گوللـه. باس سه باره ت به شێوازه کانی تری ئیعدام به پێی یاسای ( که م گوو بخۆ) قه ده غه یه . جۆره کانی ئیعدام زۆرن: 1. ئیعدامی شۆڕشگێڕانه: تاقمێ شۆڕشگێڕ که سانێک ئیعدام ئه که ن، ئیتر شۆڕش (گێڕ) نابێ. 2. ئیعدامی ئابووری: کاتێ بارودۆخی ئابووری وڵات ئاڵۆز ئه بێ هه ندێ بازرگانی گه وره و گچکه ئیعدام ئه کرێن و هه ندێکی تر جێیان ئه گرنه وه. 3. ئیعدامی :ئه م ئیعدامه باوی نه ماوه. 4. ئیعدامی برایانه: هه ندێجار هاوزمان و هاوبیر و هاوڕێکان یه کتر ئیعدام ئه که ن و پاش چه ند ساڵێک ئه بن به : شه هیدی براکوژی! ئه م ئیعدامه سه رچاوه و ڕێگاخۆشکه ری سه رجه م ئیعدامه کانه. باله : له ڕۆژهه ڵاتی کوردستان (تاناکۆرا)ی پێئه وترێ. پێڵاو و که ره سته ی به کارهێنراوی ئه وروپایی و ... که له لای خۆمان کڕیارێکی باشی هه یه و له که ره سته ی نوێی وڵاتانی دراوسێمان باشتره . که ڵکوه رگرتن له باله له کۆبوونه وه ی فه رمی و سمیناری ده ره وه ی وڵاتدا له وانه یه ببێته هۆی ئابڕووچوون. له وانه یه خاوه نی ئه و پاڵتۆیه ی تۆ له به رت کردووه له و کۆبوونه وه دا پاڵتۆکه ی بناسیته وه و داوایه کی یاساییت له سه ر تۆمار بکات. بانگه شه: ئه م وشه یه له بنه ڕه تدا (بانگه فشه ) بووه ، بانگ و ده نگوباسی درۆینه ، بانگی درۆ و ده له سه . ئه م چه شنه (بانگ)ه له کاتی هه ڵبژاردندا ئه بیندرێ و مه گه ر بانگه شه که ره که بزانێ چه ندی ڕاسته . بانگه شه پڕه له به ڵێن و درۆی سه یر و سه مه ره و جێی دڵخۆشی و متمانه ی هه موانیشه . بزن: 1. ئاژه ڵێکه . 2. مرۆڤی گه مژه و گه وج 3. ئه و مرۆڤانه ی که له خۆوه شوێن که سێک ئه که ون و ناپرسن به ره و کوێیان ئه بات. به رتیل: ڕشوه، ڕشفه ت. ئه و ده مه ی مرۆڤ له ئه شکه وتدا ئه ژیا، ئه گه ر گه نجێک به ردێکی بۆ نه شکایه یان نه یتوانیایه که ره سته ی پێویستی لێ دروست بکا، که سێکی خاوه ن ئه زمون ئه یوت: " ڕۆڵه ! به رتیل به رد نه رم ئه کا" ، ئیتر خۆی - که س نازانێ چۆن و به چی –به ڵام خێرا به رده که ی نه رم ئه کرد. به رتیلی ئه م سه رده مه و ده فته ره دۆلاره و نه ک به رد، دڵی وه زیر و به رس و دواپرس نه رم ئه کات. بیر: 1.چاڵی ئاو. چاڵی نه وت چاڵی گاز. ئه م بیرانه زۆر به پیتن.ئه م بیره زۆر باشه. له به ر به رمیلێکی براکه ت بکوژی هێشتا که مه. 2.هزر. ئه م بیره شه ڕ ئه نێته وه و دنیات لێ ئه کات به دوژمن. نه ک به رمیل، به ته نکه ریش فلسێ ناکا. : چڵکی ده ست. دراو. پووڵ. که ره سته ی هێنانه ده نگ و بێده نگ ی خه ڵکی. پشیله : ئاژه ڵێکه . کورد ڕاوه مشکی پێئه کا و به سپڵه شی ئه زانێ! پێڵاو: 1.شتێکی به ڕێزه له پێ ئه کرێ و ئه گه ر ڕقیان له که سێک بێ ئه ڵێن به پێڵاوه که مت نازانم! 2.چه کێکی نوێیه و هێشتا قه ده غه نه کراوه. ئه م چه که بۆ دژایه تی ی زلهێز و ده سه ڵاتداره کان به سووده. جنێو: جوێن. دژوێن. ئه و زاراوه و وشانه ی هه ر که سێک نه یازانێ کورد نییه . له بۆنه ی و ئابووری و وه رزشی و ...دا به رگوێ ئه که وێ. بۆ نموونه : له میوانیدا: ئا وه ره سه گباب ماچێ بده به مامه .(سه گباب = به ساقه ت بم، به قوربانت بم). له یاریگادا: ئه و سه گبابه چه ن خێرایه . ( سه گباب = پاڵه وان، به توانا). له قوتابخانه دا: ئه و سه گبابه ده ریچوواند. (سه گباب = مامۆستا، به ڕێوه به ری قوتابخانه ). له کاتی بینینی وێنه ی سیاسه تڤانێکدا: ئه و سه گبابه پیاوی سیاسه ته ( سه گباب= ژیر، خاوه ن ئه زموون). حیزب: ڕێک اوێکی ناشه رعی، نایاسایی، نامرۆڤانه یه . باشترین ئامرازی تێکدان و دروستکرنی قه یران و ئه نگژه و ئاڵۆژییه . له به ر ئه وه ی وشه ی حیزب و (حیز) له یه ک ئه چن، له هه ندی وڵاتدا دروست ی حیزب قه ده غه یه و له هه ندێ وڵاتیشدا ده سه ڵات خۆی له هه موان به حیزتر ئه زانێ و به س خۆی حیزب دروست ئه کات. خوێن : 1. خین، خێن، ونی. شله یه کی سووره ، به ڕه گی مرۆڤدا دێت و ده ڕوا. 2. مه به ست له خوێن،که سێک یان که سانێکه به ناحه ق کوژرا بن. له لای ئێمه ڕۆژگار زۆر کورته و پێشینانیش وتوویانه خوێن شه وی به سه ردا بێ ئه فه وتێ. خه بات: 1. ناوی ڕۆژنامه یه که 2. ناوێکی کوڕانه یه . 3. چالاکیی هه ندێ که سی هه زاران جار چزاوی بێئۆقره . 4. دراوسێی مه رگه . داهاتوو: سبه ینێکانی ئه مڕۆ. ئه و ڕۆژه ڕووناک و پڕ خۆشی و خۆشه ویستییه ی هه موان چاوه ڕێی ئه که ن و نایبینن. ڕۆژی ده رکه وتنی درۆ گه وره کان. دزی: پیشه یه که . بۆ هه ندێ له هاووڵاتییان نایاساییه و بۆ هه ندێکیان عه یبه یه و به دواداچوونی بۆ ئه کرێ.بۆ ئه وانه ی له یاسا گه وره ترن ڕه وایه . ده ستی ده ره کی: ئه و ده سته یه که له ده ره وه ماڵ و هه ررێم و وڵات و باخ و په رژینه که نی خۆمانه وه دێ و هه موو شتێ تێک ئه دا. له هیچ وشه دانێکی کوردیدا (ده ستی ناوه کی، ده ستی ناوخۆیی، ده ستی خۆمان و ...) ن نرێ. کورد ده ستی نییه . ده فته ر: جاری جاران هاوڕێی پێنووس و کتێب بوو، ئێستا نووسینگه ی هه ندێ حیزب و میزبه. کاری ژماردنی دۆلاریشی پێئه کرێ: یه ک ده فته ر دۆلار، دوو ده فته ر دۆلار... ڕاگه یاندن: میدیا. ئه و هۆکارانه که ناهێڵن هه ندێ (ڕا) بگه ن و هه ندێ (ڕا) ئه گه یه نن و هه ندێکی تر ئه گه نێنن! ڕۆژژمێر: زڕبرای کاتژمێره . ئه ڵێن براگه وریه تی. له لای خۆمان پشووژمێره . ( ئه گه ر ده رودراوسێ پشوومان نه بڕن). زه ماوه ند: شایی. ڕێوڕه سمێک به بۆنه ی پێکهاتنی ژیانی هاوبه ش له نێوان دوو که س و تێکدانی ژیانی هه ندێ که سی­تر. کۆنترین شێوازی دروست ی (دۆست) و (دوژمن) له کوردستاندا. ئه وانه ی ئه بن به دۆست بریتین له "بوک و زاوا، زاوا و خه سوو، بووک و خه زوور". ئه وانه ی ئه بنه دوژمن ئه مانه ن: "بووک و خه سوو، دش وبراژن، ئاوه ڵزاوا ". ژیر: عاقل، ئاقڵ، به ئاوه ز. له لای ئێمه :هه ر وڵاتێک ژیری زۆرتر بێ وێرانتره. سه گ: 1. مرۆڤی فره زان 2. ئاژه ڵێکه .وه کوو هه ندێ له مرۆڤه کان، بۆ له تێ نان یان ئێسقانێک، ئازادی و که رامه تی خۆی ئه فرۆشێ. سیاسەت:1. لای خۆمان زانستێکە بۆ ڕێگرتن لە ئاشتبوونەوەی حکوومەت و خەڵک. 2.عیلمێکی ژنانەیە بۆ خۆشیرین لە لای ماڵەخەزووران و ... 3.لای خۆمان هونەرێکە، یان خۆت و بنەماڵەت ئەحەسێنێتەوە یان هەمووتان قوڕەما ئەکا .4.لای خۆمان میراتێکە و کوڕ و کچ و کوڕەزا و کجەزا و هەموو خزمان و هەندێجار جیرانەکانی ئەو کەسەی ساتێک بووبێ ئەبن/ ئەکرێن بە میراتگر شانۆ: ( شا + نۆ =شانۆ= شایه کی نوێ).ئه مه له وته به نرخه که ی د.فه رهاد پیرباڵه وه وه رگیراوه که 2000 ساڵ له مه وبه ر فه رموو بووی : "کوردستان پێویستی به سیسته می شاهه نشاهییه و بۆ ئه م مه به سته له بارزانییه کان باشترمان ده ستناکه وێ". ئه م پرۆژه یه که وته به ر ڕه خنه و توانجی هه ندێ که سی (شا)نه ناس و (شا)نه دیوی وه کوو مه ریوان وریا قانع و ...، ئه ڵێن مه گه ر به خه و بیبینن. شوان: شڤان. ئه و گورانیبێژه ی ماوه یه ک ئه یپرسی: " کینه ئه م " و که س وه ڵامی نه دایه وه . ماوه یه ک "فه رمانه فه رمانه "ی ئه وت و که س رانه چڵه کا. شیعر: شێعر، شه عر، شێحر. هه ڵبه ست و هۆنراوه شی پێئه ڵێن.کۆمه ڵێ وشه ی ڕیزکراوه ، جاران له پاڵ یه کدا ئه یاننوسین و ئه بوو به په خشان یان شیعری کلاسیک، ئێستا له ژێر یه کدا ئه نووسرێن و ئه بن به شیعری نوێ. شیعری جیاواز: جاران خه ڵک له شیعر تێئه گه شت،ئێستا له شاعیریش تێناگا.ئه گه ر بتوانی وشه کان به شێوه یه ک دابنێی که نه بکه ونه پاڵ یه ک و نه بکه ونه ژێر یه ک و نه که س لێی تێبگا، ئه بێ به شیعری جیاواز. فه ڕاشه : کلیل. هاوڕێی قوفڵ. لای خۆمان ده رگاداخه ره و له شوێنی تر ده رگا ئه کاته وه . له وانه یه ئه م وشه یه له گه ڵ وشه ی "فه راشة"ی عه ره بیدا له که مپێکدا ژیابن، به لام ئه میان کوردییه و ئه وی­­تریان به عه ره بی ئه بێته په پووله . ئه میان ناکه وێته ده ست خاوه نه که ی و ئه ویان له گڕی مۆمێکا ئه سووتێ. قاله مه ڕه: شمشاڵژه نێک بوو، کورد به خه فه ت کوشتی. کاتژمێر: 1. که ره سته ی ژماردنی کات 2.به شێکی دیاریکراوی کات!! له لای خۆمان (باوێشک ژمێر) له (کاتژمێر) دروستتره . با له جیاتی (ته نها یه ک کاتژمێر کاتم ماوه ) بڵێین( ته نها هێنده ی 20 باوێشک کاتم ماوه .ژماردن و دیاری ی چۆنێتیی باوێشکدان له ئه ستۆی ناوه ندی پسپؤڕه . (تکایه خێرا ناوه ندێکی پسپۆڕی باوێشک دروست بکه ن). کاروانکوژه : 1.ئه ستێره یه که . 2.ئه و ڕاوچییانه ی کاروان ئه کوژن. 3. کاروان، ناوێکی خوازراوی نه خوازراوه بۆیه ئه یکوژن. کورد: نه ته وه یه کن. له بنه ڕه تدا جنۆکه ن. به ڵگه بۆ جنۆکه بوونیان زۆره ، گرینگترینیان ئه مه یه: ئه گه ر جنۆکه نه بوونایه ئێستا ناوه که شیان نه مابوو. که ر: گوێدرێژ. ئاژه ڵێکه و مرۆڤ ئێره یی به خۆراگری و پشوودرێژییه که ی ئه بات ، که چی هاوڕێ نه زان و گه مژه کانی خۆی به که ر ئه زانێ. کۆمه ڵگا: هه ڵه یه کی باوه و هه ندێ که س ئه ڵێی قه سابن،به س (گا) که ی ئه بینن. گورگ: ئاژه ڵێکی یاخییه به ڕه نجی شانی خۆی ئه ژی. گولـله : فیشه ک. پارچه یه کی بچووکه له کانزایه کی سه یر، زۆر حه زی له لاشه ی مرۆڤه و له ناو لاشه ی مرۆڤدا نه بێ ئۆقره ناگرێ ماف: ئه و بوونه وه ره ئه فسانه ییه یه که هه ندێ که س و لایه ن ئه ڵێن پێویسته ببێ و هه ندێ که س و لایه ن به شیاو و پێویستی نازانن.ماف و مار ئامۆزان. مافخواز: که سێکه که به خه یاڵ یان به قسه یان به کرده وه ماف ئه خوازێ و شه و و ڕۆژ،نامه ی پڕ له حه سره تێ بۆ ئه نێرێ و نایگاتێ. مافناس: که سێکه که ماف ئه ناسێ یان پێیوایه ماف ئه ناسێ.که سێکه که خۆی له زۆربه ی مافه کان بێبه شه و ئه یهه وێ مافی که سانی تر نه فه وتێ. مه ڕ: 1. ئاژه ڵێکه ؛ مرۆڤ شیره که ی ئه خوات و ڕه حم به گۆشت و خورییه که شی ناکات.2. مرۆڤی بێده نگ، مرۆڤی گێژ، ئه و مرۆڤانه ی له جیاتی به ره نگاری، به دوژمن ئه ڵێن: وه ره بمخۆ. مێشک: دەفتەری سەرکردایەتیی لەش و هزری مرۆڤ. دایک و باوکەکان ئەڵێن منداڵی ئێمە مێشکی نییە! ناس: پاشگره و پێوه ندیی به وشه ی (ناس)ی عه ره بییه وه نییه .باشترین پاشگره بۆ یارمه تیدانی ئه وانه ی خۆشیان نازانن چین و چکاره ن. بۆ نموونه که سێک که چوار-پێنج خاڵی یاسای له به ره ،پێی ئه ڵێن مافناس. ئه وه ی دوو کتێبی سه باره ت به ماف خوێندبێته وه یان له زانکۆدا به شی مافی به و ڕیکه وتنی ژێربه ژێر ته واو کردبێ ئه بێته مافناس. نان: ئه و خۆراکه یه که ئه درێ به نانه وا و به ر ئێمه ناکه وێ؛ گۆشتیش هی ده وڵه مه نده ، ئێمه ش ده سمان... نووس: پاشگره . ئه گه ر له گه ڵ (پێ، تێ، ڕێ و ...)دا بێ بۆ قوت و مامۆستا و فرۆشیاره کان باشه .ئه گه ر له گه ڵ (نووشته )دا بگه ن به یه ک، ئه بێته (پاشگری به ره که ت).ژنه مه سئوول و کچی وه زیر و کوڕی گزیر سه ره ی بۆ ئه گرن. وشتر: ئاژه ڵێکه له مرۆڤ ژیرتره. جارێکیان وتیان وشتر خان بۆ ملت به رزه؟ وتی دنیا به ری دووره ! هه موو جارێ به کورد ئه ڵێن دوژمنه که ت کوڕی بووه ، دووده سماڵه ی بۆ ئه گرێ. هه رێم: ئه م وشه یه له بنه ڕه تدا کوردییه کی زۆڵه ! هه رێم، کورتکراوه ی (هه ر ئێمه ) یه . ئه مه دروشمی ئه و که سانه یه که هه رێم به ماڵه گه وره که ی خۆیان ئه زانن. ئه گه ر ( هه ر)ه که ی له زاراوه ی هه ورامییه وه وه رگیرابێ، ئه بێته : ( هه رو ئێمه ) واته ( که ره که ی ئێمه ). ئه گه ر وابێ ئه گه ر به هه ندێ که س بڵێی بۆ وا له م وڵاته ئه که ی، ئه ڵێ : هه رێم هه ر هی ئێمه یه و که س قسه نه کات. یان به هه ورامی ئه ڵێ (هه رو ئێمه)، واته : که ری خۆمه و گوێی ناڵ ئه که م!!! یاسا: وشه یه کی مه غوولییه . ئه و (بکه ) و (مه که ) و (ئه بێ) و (نابێ) نووسراو و نه نووسراوانه ن که هه رکه سه و بۆ خۆی ڕاڤه یان ئه کات.بۆ نموونه له کاتی ده سه ڵاتداریی ئه م حیزبدا سێو قه ده غه ئه کرێ و له سه رده می ئه ویتریاندا شووتی ئه بێته سیمبولی هاووڵاتی.
*ئه م به شه ی وشه دانه که م له شه شه مین ژماره ی گۆڤاری "هایا"دا بڵاوکراوه ته وه . به هیوایه ی بتوانم بیکه م به کتێبێک دۆستان و هاوڕێیانی خۆشەویست بەخێر بێن بۆ کتێبخانەی کوردی ئەوینپێشاوپێش هاتنی سەری ساڵی ٢٧١٥ کوردیتان لێ پیرۆز بێت هیوادارین ساڵی نوێ بێتە ساڵێکی پڕ لە شانازی و سەرکەوتن بۆ نەتەوەکەمان لە تەواوی جیهانداڕۆژژمێر و ساڵی کوردی و نه ورۆزنەورۆزانە داگرتنی زۆربەی ئەو شێعرانەی سەبارەت بە نەورۆز و بەهارن (دانلۆد)پێشه کیهه ر وڵاتێک به گوێره ی ڕۆژژمێر (تقویم)ێ کاروباری خۆی به ڕێوه ده با و، ساتی قه ومانیڕووداوێکیش بووه به ده ستپێکی ڕۆژژمێره که ی.
زۆربه ی وڵاتان به گوێره ی "ساڵی زایینی" هه ڵسوکه وت ده که ن؛ هه ندێ وڵاتیش وه کوو چین،ئه فغانستان، ئێران و هتد پێڕه وی ساڵی ترن. دانیشتوانی هه ر پارچه یه ک له کوردستانیشچونکوو وڵات و ده سه ڵاتی سه ربه خۆیان نییه ، خۆنه ویست ڕۆژژمێری ئه و وڵاته به کار ده به ن که تێیدان.
هه ڵبه ت کورد سه ره ڕای بێوڵاتی، ساڵی تایبه تیی خۆی هه یه که به و پێیه ش"ڕۆژژمێری کوردی" داڕێژراوه . لێره دا ده مانه وێ باسی «ساڵ» و «ڕۆژژمێر»ه گرنگه کان وپه یوه ندی و جیاوازییان له گه ڵ ساڵی کوردیدا بکه ین. ساڵه گرنگه کان١. ساڵی زایینی (میلادی).
٢. ساڵی هه تاوی (شمسی).
٣. ساڵی کوردی.
٤. ساڵی هه یڤی (قمری). ١. ساڵی زایینی (میلادی)ده ستپێکه که ی هه فته ی له دایکبوونی عیسا مه سیحه و، ڕۆژژمێره که ش "ڕۆژژمێری زایینی"یه .
له ساڵی ١٥٨٢ی زایینیدا، پاپ گریگووری هه شته م، دوایین ئاڵوگۆڕی له و ڕۆژژمێره دا کرد وئێستاکه به «ڕۆژژمێری گریگووری» به ناوبانگه .
٣١ی دیسامبر، کاتژمێر ١٢ی شه و (٢٤.٠٠)، ساتی گۆڕینه وه ی ساڵی زایینییه بۆ ساڵی نوێ.
(له ساڵی هه تاوییدا، ساتی گوڕینه وه ی ساڵ به و شێوه یه نییه ).
له ڕۆژژمێری گریگووریدا په یوه ندی له نێوان ساڵ و وه رزه کاندا نییه . به شێوه یه کی بڕیاردراو، ژماره ی ڕۆژه کان له حه وت مانگی ساڵدا ٣١ ڕۆژ، له چوار مانگدا ٣٠ ڕۆژ و مانگێکیش له ساڵدا به شێوه یه کی ناڕێک ٢٨ یان ٢٩ ڕۆژه . هه ر چوار ساڵ جارێک، ساڵی پڕ (کبیسه leap year)یه ، مه گه ر ئه و ساڵانه ی که شیاوی دابه ش بن به (١٠٠)، به ڵام نه ک به (٤٠٠).

که وا بێ، ساڵی ٢٠٠٠ ساڵی پڕ بوو (چونکوو شیاوی دابه ش ه به ٤٠٠) به ڵام ساڵی ٢١٠٠ساڵی پڕ نییه .
ڕۆژژمێری گریگووری له هه ر ٣٣٣٠ ساڵ یه ک ڕۆژی هه ڵه یه .
زۆربه ی وڵاتانی دنیا پێڕه وی ساڵی زایینین، ته نانه ت وڵاتانی عه ره بیش، هه رچه ند له دایکبوونی عیسا مه سیح ده ستپێکی ساڵی زایینییه . ۲. ساڵی هه تاوی (شمسی)ئه و ساڵه ی که له ئێراندا پێڕه ویی لێ ده کرێت پێی ده وترێت ساڵی هه تاوی (خورشیدی، شمسی).
هه روه ها کوردانی ڕۆژهه ڵاتی کوردستانیش که که وتوونه ته چوارچێوه ی ئه و وڵاته وه ، به گوێره ی
ئه و ساڵه هه ڵسوکه وت ده که ن.
ساڵی هه تاوی (خورشیدی، شمسی) له بنه ڕه تدا هی کلدانییه کان بووکه شارستانییه تێکی دێرین بوون له (نێوان دووڕووباران = بین النهرین)دا.
ئێرانییه کان پێش له هاتنی ئیسلام پێڕه وی "ڕۆژژمێری زه رده شتی" بوون و، "ساڵی هه تاوی"یان به کار نه ده هێنا.
کاتێ عه ره به کان هێرشیان برده سه ر ئێران، ناچاریانیان کرد که به گوێره ی "ڕۆژژمێری عه ره بی"
باج و پیتاک و سه رانه یان بده نێ. ڕۆژژمێری زه رده شتی له بره و که وت.
دواتر ئێرانییه کان ڕۆژژمێرێکیان داهێنا که له سه ر بنه مای ساڵی هه تاوی داڕێژرابوو و سه ره تاکه شی خاکه لێوه (فروردین) بوو.له کۆتاییی سه ده ی پێنجه مدا، به خواستی (جلال الدین ملکشاه سلجوقی)، به سه رکردایه تیی"عومه ری خه یام" ـ شاعیر و ئه ستێره ناس ـ کۆمه ڵێ ئه ستێره ناس کۆ بوونه وه و ده ستکارییان له و ڕۆژژمێره دا کرد. کاتێ ویستیان ده رکه وتنی خاکه لێوه (فروردین) تاووتوێ بکه ن، بینییان که ڕۆژژمێره که یان ١٨ ڕۆژ که موکووڕیی هه یه . ئه وه بوو ١٨ ڕۆژیان خسته سه ر ڕۆژژمێره که .
ئه و ساڵه، دوو جار، یه که م تا هه ژده هه می خاکه لێوه ی تێدا بوو.ئیتر له وه به دوا ئه و ڕۆژژمێره به "ڕۆژژمێری جه لالی" ناوبانگی ده رکرد .
له و ڕۆژژمێره دا ساڵ پێک هاتبوو له ١٢ مانگی ٣٠ ڕۆژه که له کۆتاییی ساڵدا ٥ ڕۆژ زێده ی هه بوو (له ساڵه کانی پڕدا ٦ ڕۆژ).
تا سه ره تاکانی پاشایه تیی (ڕه زاخانی په هله وی)، ئه و ڕۆژژمێره به کار ده چوو.له ساڵی ١٩٢٥دا ڕۆژژمێرێک که له سه ر بنه مای ڕۆژژمێری جه لالی ئاماده کرابوو ئاراسته ی په رله مانی (ڕه زا خانی په هله وی) کرا و بوو به ڕۆژژمێری ڕه سمیی ئێران.
ڕۆژژمێری ئێران ـ که ئێستاکه ش هه ر به ڕۆژژمێری جه لالی به ناوبانگه ـ به گوێره ی سووڕی زه وی به ده وری هه تاو داڕێژراوه ، بۆیه پێی ده ڵێن "ڕۆژژمێری هه تاوی" (خورشیدی، شمسی).هه ر ساڵێک نزیکه ی ٣٦٥ ڕۆژ، ٥ کاژێر و ٤٩ خوله که .ساڵی پڕ:ئه و ساڵانه ی که ٣٦٦ ڕۆژن پێیان ده وترێت: "ساڵی پڕ" (کبیسه leap year).
له ڕۆژژمێری هه تاویدا ده کرێ بوترێت له هه ر ٣٣ ساڵ، ٨ ساڵی، ساڵی پڕه . ساڵی پڕ ئه وساڵانه ن که کاتێ دابه ش کرێن به سه ر ٣٣دا، پاشماوه که یان ده بێته یه کێک له م ژمارانه :(٦، ٢٢، ١٧، ١٣، ٩، ٥، ١ و ٣٠).
بۆ وێنه ئه گه ر ١٣٧٠ دابه ش که ین به سه ر ٣٣دا، پاشماوه که ی ده بێته ١٧، که وا بێت ساڵی ١٣٧٠ ساڵێکی پڕه . ساڵ گۆڕین :سه ره تای ساڵ، ساتێکه که هه تاو له "نیوگۆی باشووری" به ره و "نیوگۆی باکووری" به سه رهێڵی ئیستوادا تێ ده په ڕێ. به و جۆره ساڵ ده گۆڕێ بۆ ساڵی نوێ و نه ورۆز ده ست پێ ده کات. جا ئه گه ر ئه و گۆڕانه پێش له نیوه ڕۆ (به کاتی تاران) بێت، ئه و ڕۆژه ده بێته یه که م ڕۆژی ساڵ واته ١ی نه ورۆز. به ڵام ئه گه ر له نیوه ڕۆ یان دوای نیوه ڕۆ بێت، ڕۆژی دواتر ده بێته یه که م ڕۆژی سه ری ساڵ.
له بیرمان نه چێت، له و کاته دا به هار ته نیا له "نیوگۆی باکووری"ی زه وی ده ست پێ ده کات،له "نیوگۆی باشووری"ی زه ویدا پاییز ده ست پێ ده کات. که وا بێ، باش نییه بڵێین به هارده ست پێ ده کات، ڕه نگه باشتر بێ بڵێین نه ورۆز (خاکه لێوه ) ده ست پێ ده کات.
له م ڕۆژژمێره دا هه ر ساڵێک ١٢ مانگه ، شه ش مانگی یه که می ٣١ ڕۆژه و پێنج مانگی دووه م ٣٠ ڕۆژه و، دوایین مانگ، ئه گه ر ئه و ساڵه ساڵی پڕ بێت ٣٠ ڕۆژه ، ئه گینا ٢٩ ڕۆژه . یه که م ساڵی ڕۆژژمێره که :ساڵی ده ستپێکی ئه و ڕۆژژمێره ، واته ساڵی ١ی ڕۆژژمێره که ، ئه و ساڵه یه که پێغه مبه ری ئیسلام (د.خ.) له شاری مه که وه کۆچ (هجرت) ده کات بۆ شاری مه دینه (ساڵی ٦٢٢ی زایینی).هه ر بۆیه به ساڵی هه تاوی ده ڵێن "ساڵی کۆچیی هه تاوی" (هجری شمسی). ڕۆژژمێری پاشایه تی: دوایین شای ئێران (موحه مه د ڕه زا په هله وی)، ویستی ساڵی ١ی ڕۆژژمێره که بکاته کاتێ که ئیمپراتۆریی ماد ڕووخێنرا و پاشایه تیی هه خامه نشیی پارس بۆ یه که م جار له ئێراندا ده سه ڵاتی گرته ده ست. له ڕێکه وتی ٢٤/١٢/١٣٥٤ مه جلیسه کانی (شورای ملی) و (سنا) بڕیاریان دا که ده ستپێکی ڕۆژژمێری ئێرانی ببێته ده ستپێکی پاشایه تیی کوورووش (یه که م پاتشای هه خامه نشی که ئیمپراتۆریی مادی ڕووخاند و به و جۆره پارسه کان ده سه ڵاتیان گرته ده ست). له ده ستپێکی ساڵی ١٣٥٥دا ڕۆژژمێری پاشایه تی (تقویم شاهنشاهی) به کار برا و بوو به ساڵی ٢٥٣٥ی پاشایه تی.
به ڵام به سه رهه ڵدانی شۆڕشی ئێران که بوو به هۆی ڕووخانی حکوومه تی پاشایه تی له ئێراندا،
ئه و بیرۆکه یه تێک چوو و له ڕێکه وتی ٥/٦/١٣٥٧ ڕۆژژمێری پاشایه تی هه ڵوه شێنرایه وه و بووه وه
به "کۆچیی هه تاوی" (هجری شمسی). یه که م ڕۆژی ڕۆژژمێره که :ڕۆژی ده ستپێکی ڕۆژژمێره که ، کرایه ١ی به هار، که ١ی نه ورۆزی ئه و ساڵه بوو که په یامبه ری
ئیسلام تێیدا کۆچ (هجرت)ی کردبوو بۆ مه دینه . (١/١/١ی ساڵی هه تاوی به رانبه ر بوو له گه ڵ ڕۆژی هه ینی ١٩ی مارسی ٦٢٢ی زایینی).که وا بێت ساڵی ١ی هه تاوی = ساڵی ٦٢٢ی زایینی، واته ساڵی زایینی ٦٢١ ساڵ له ساڵی هه تاوی گه وره تره:(٦٢١ = ١ – ٦٢٢)که وا بێ، ئێرانییه کان له ڕۆژژمێری جه لالیدا به تیرێک دوو نیشانیان پێکاوه ، هه م دابونه ریتی خۆیان پاراستووه ، هه م ڕۆژێکی گرنگی ئیسلامییان به کار هێناوه :١. یه که م ڕۆژی ساڵ، ١ی نه ورۆزه ، که دابونه ریتێکی دێرینه یه .
٢. یه که م ساڵی ڕۆژژمێره که ، واته ساڵی ١ی ڕۆژژمێره که ، ساڵی کۆچ (هجرت)ی پێغه مبه ری ئیسلامه له مه که بۆ مه دینه ، که بۆنه یه کی گرنگه له جیهانی ئیسلامدا. مانگه کانی ڕۆژژمێری ئێرانی، که بنه ڕه تی ئاڤێستایییان هه یه بریتین له :• به هار: (١. فروردین ٢. اردیبهشت ٣. داد).
• هاوین: (٤. تیر ٥. مرداد ٦. شهریور).
• پاییز: (٧. مهر ٨. آبان ٩. آذر).
• زستان: (١٠. دی ١١. بهمن ١٢. اسفند). گۆڕینی ساڵی زایینی بۆ هه تاوی:چونکوو ساڵی زایینی و ساڵی هه تاوی له یه ک ڕۆژدا ده ست پێ ناکه ن، که وا بێت ناشتوانن به رانبه ری یه ک بن. بۆ گۆڕینی ئه و دوو ساڵ بۆ یه کتری دوو ئه گه ر هه یه که لێره باسیان ده که ین:١. ئه گه ر له نێوان ١ی ژانڤییه هه تا ٢٠ ـ ٢١ی مارس ـ به سته به وه ی که نه ورۆز بکاته کام له و ڕۆژانه ـ (١ی نه ورۆز)ی ئه و ساڵه زایینییه بێت، ٦٢٢ ساڵ له ساڵه زایینییه که که م ده که ینه وه . بۆ نموونه بۆ ساڵی ٢٠١٥ی زایینی ئاوا ده که ین: (٢٠١٥ – ٦٢٢ = ١٣٩٣)٢. ئه گه ر دوای ٢٠ ـ ٢١ی مارس (١ی نه ورۆز) هه تا کۆتاییی ئه و ساڵه زایینییه بێت، ٦٢١ ساڵ له ساڵه زایینییه که که م ده که ینه وه . بۆ نموونه بۆ ساڵی ٢٠١٥ی زایینی ئاوا ده که ین:(٢٠١٥ – ٦٢١ = ١٣٩٤)
دیاره ئه گه ر ساڵی هه تاویشتان هه بێت و بتانه وێ بیکه نه زایینی به پێچه وانه ی سه ره وه ده که ن:
١. (١٣٩٣ + ٦٢٢ = ٢٠١٥)
٢. (١٣٩٤ + ٦٢١ = ٢٠١٥)بۆمان ده ر که وت که ڕۆژژمێری ئێرانی، هاوکات که ڕۆژژمێرێکی هه تاوییه ، ڕۆژژمێرێکی کۆچیشه ، واته : کۆچیی هه تاوی (هجری شمسی)یه .٣. ساڵی کوردیساڵی کوردییش، هه ر وه ک ساڵی ئێرانی، ساڵێکی هه تاوییه . واته به گوێره ی سووڕی زه وی به ده وری هه تاوه . ژماره ی مانگه کان و ده ستپێک و کۆتاییی ساڵه کان و ساتی گۆڕان بۆ ساڵی نوێ، کتومت هه ر وه ک ساڵی ئێرانییه . به ڵام دوو جیاوازیی سه ره کیی هه یه که بریتین له :١. ڕۆژژمێری کوردی به پێچه وانه ی ڕۆژژمێری ئێرانی، کۆچی نییه . به ڵکوو ساڵی ١ی ڕۆژژمێری کوردی ئه و ساڵه یه که ئیمپراتۆریی مه زنی ماد له لایه ن "دیاکۆ"وه دامه زرا. ئه ویش ٧٠٠ ساڵ پێش له زایین بوو.
٢. له سه رده می "کۆماری کوردستان" له مه هاباددا ناوی مانگه کان کران به کوردی که بریتین له :• به هار: (١. خاکه لێوه ٢. بانه مه ڕ ٣. جۆزه ردان).
• هاوین: (٤. پووشپه ڕ ٥. گه لاوێژ ٦. خه رمانان).
• پاییز: (٧. ڕه زبه ر ٨.خه زه ڵوه ر ٩. سه رماوه ز).
• زستان: (١٠. به فرانبار ١١. ڕێبه ندان ١٢. ڕه شه مه).سه رنج: به خاکه لێوه ، (نه ورۆز) و به بانه مه ڕ، (گوڵان) و به خه زه ڵوه ر، (گه ڵاڕێزان)یش ده وترێت. به راوردی ساڵی کوردی له گه ڵ ساڵی هه تاویی کۆچیدا:ساڵی کوردی (١٣٢١) ساڵ له ساڵی ئێرانی گه وره تره . ئه گه ر ئه مساڵ ساڵی (١٣۹٤)ی هه تاوی بێت، ئاوا ده بێته کوردی:
(٢٧۱٥ = ١٣٢١ + ١٣٩٤)یان ئه گه ر ساڵی کوردیمان هه بێت، بۆ ئه وه ی بیکه ینه ساڵی کۆچیی هه تاوی (ئێرانی) به پێچه وانه ی سه ره وه ده که ین:
(١٣۹٤ = ١٣٢١ - ٢٧١٥)به راوردی ساڵی کوردی له گه ڵ ساڵی زایینیدا:یه که م ساڵی ده ستپێکی ڕۆژژمێری کوردی ٧٠٠ ساڵ پێش له زایین بووه . به هاری ئه و ساڵه ش ده ستپێکی ساڵه که بووه . هه روه کوو چۆن ساڵی کۆچیی هه تاوی هاوکات نییه له گه ڵ ساڵی زایینیدا، ساڵی کور له گه ڵ ساڵی زایینیدا هاوکات نییه . ساڵی کوردی ٧٠٠ ساڵ له ساڵی زایینی گه وره تره . بۆ گۆڕینی ئاوا ده که ین:١. ئه گه ر له نێوان ١ی ژانڤییه ی ساڵی زایینی تا ٢٠ یان ٢١ی مارس (واته ١ی نه ورۆز) بێت، ٦٩٩
ساڵ ده خه ینه سه ر ساڵه زایینییه که ، ده بێته ساڵی کوردی، بۆ نموونه ئه گه ر ساڵی ٢٠١٥ بێت ئاوا ده که ین:
(٢٧١٤ = ٦٩٩ + ٢٠١٥)
که ئه گه ر ساڵی کوردیمان هه بێت به پێچه وانه ی سه ره وه ده که ین:
(٢٠١٥ = ٦٩٩ - ٢٧١٤)٢. ئه گه ر له نێوان ٢١ی مارس تا ٣١ی دیسامبر بێت، ٧٠٠ ده خه یه نه سه ری. بۆ نموونه ئه گه ر٢٠٠٥ بێت ئاوا ده که ین:
(٢٧١٥ = ٧٠٠ + ٢٠١٥)
که ئه گه ر ساڵی کوردیمان هه بێت به پێچه وانه ی سه ره وه ده که ین:
(٢٠١٥ = ٧٠٠ - ٢٧١٥) ٤. ساڵی هه یڤی (قمری)یه کێکی تر له ساڵه کان که له جیهانی ئیسلامیدا گرنگیی خۆی هه یه ، ساڵی هه یڤی (قمری)یه . ئه م ساڵه له لایه که وه وه ک ساڵی ئێرانی، ساڵێکی کۆچی (هجری)یه، واته یه که م ساڵی ئه و ساڵه یه که پێغه مبه ر له مه که وه بۆ مه دینه کۆچی کرد . له لایه کی تره وه به پێچه وانه ی ساڵی ئێرانی که هه تاوییه ، وه ک له ناوه که یه وه دیاره ، ساڵی هه یڤی، ساڵێکی هه یڤی (قمری)یه . واته ئه و ماوه یه که هه یڤ له (هلال)ی خۆیه وه ده ورێکی خۆی له ماوه ی ٢٩ ڕۆژ و ١٢ کاژێر و ٤٣ خوله ک ده پێوێ. ساڵی هه یڤی (قمری) ٣٥٤ ڕۆژه . نه ورۆزنه ورۆز دابونه ریتێکی زۆر کۆن و دێرینه که له لایه ن کورد و فارس و ... به شێوه ی جۆربه جۆر
ده گیرێ. ڕه گ و ڕیشه ی ده گه ڕێته وه بۆ که ونارایه کی پێش له مێژوو. هه ندێ که س به هه ڵه پێیان وایه زاڵبوونی کاوه به سه ر زوحاک سه رچاوه ی نه ورۆزه . به ڵام نه ورۆز زۆر له ئه فسانه ی زوحاکیش کۆنتره .
شاره زایانی نه ورۆز، بڕوایان وایه (جه مشێد شا) که یه کێک له پاتشاکانی پێشدادییه کان بووه،نه ورۆزی داهێناوه . ژیانی ئه و پاتشایانه له ئه فسانه به ده ر نییه و به سه رهاته کانیان زۆرخه یاڵین و سه رده مه که شیان پێش له چاخی مێژووه .که وا بێت بنه مای نه ورۆز ده گه ڕێته وه بۆ چاخه دێرینه کان.که وناراییه کان پێیان وا بووه که له مانگی نه ورۆزدا "گیانه پاکه کان" سه ردانی که سوکاره کانیان له سه ر زه وی ده که نه وه و ئاگر هه ڵده که ن و" خوانی حه وت سین" ده چنن و به ده وریدا داده نیشن. بۆیه چه ند ڕۆژێک پێش له هاتنی نه ورۆز، خه ڵک ده ست ده که ن به ته کاندنی که لوپه ل وناوماڵه یان و جلی نوێ له به ر ده که ن و به ئاگرهه ڵ ه وه ده چنه پێشوازی نه ورۆز.
دیاره نه ورۆز له ناوچه جۆربه جۆره کاندا به شێوه ی جیاواز ده گیرێ و دابونه ریته کانی نه ورۆزلای گه لانی ناوچه که ش جیاوازیی هه یه .